“Chọn mặt gửi vàng” là câu nói quen thuộc, nhưng trước khi gửi niềm tin, bạn cũng cần biết món vàng mình nhận hay mua có đúng chất lượng hay không. Bài viết này A!Tươi tổng hợp các cách xác định tuổi vàng phổ biến, từ kinh nghiệm dân gian đến phương pháp đo bằng máy hiện đại, để bạn hiểu rõ ưu và nhược điểm của từng cách.
Tuổi vàng là gì? Phân biệt vàng ta và vàng tây
Tuổi vàng là cách gọi hàm lượng vàng nguyên chất (ký hiệu hoá học Au) có trong một món đồ. Tuổi càng cao thì tỉ lệ vàng càng lớn, màu vàng càng đậm và giá trị càng cao. Ở Việt Nam, tuổi vàng thường tính theo thang 10, ví dụ vàng 7 tuổi rưỡi chứa khoảng 75% vàng.
Trong đời sống hằng ngày, mọi người thường chia vàng thành hai nhóm:
- Vàng ta: vàng có hàm lượng từ 90% Au trở lên, thường dùng để tích trữ hoặc làm nhẫn trơn, kiềng, vòng truyền thống.
- Vàng tây: vàng có hàm lượng dưới 90% Au, được pha thêm đồng và các kim loại khác để tăng độ cứng, thuận tiện cho việc chế tác trang sức nhiều chi tiết. Một ví dụ quen thuộc là vàng 10K với khoảng 41,7% vàng.
Từ xa xưa, việc xác định tuổi vàng chủ yếu dựa vào cảm quan của người thợ kim hoàn như thị giác và thính giác. Vì vậy, kết quả phụ thuộc rất nhiều vào kinh nghiệm và năng khiếu của từng người. Ngay cả người thợ lành nghề, giàu kinh nghiệm cũng không thể xác định tuổi vàng chính xác tuyệt đối chỉ bằng mắt và tai.
Xác định tuổi vàng theo kinh nghiệm dân gian
Các phương pháp dưới đây thường được dùng để thử vàng ta (vàng tích trữ). Chúng chỉ mang tính tham khảo và nên do thợ có chuyên môn thực hiện.
Thử bằng ngọn lửa
Người thợ dùng ngọn lửa đèn khò nung chảy tập trung tại một điểm bất kỳ trên chiếc nhẫn. Khi để nguội:
- Nếu chỗ bị đốt chảy để lại bề mặt nhẵn bóng, vàng không lẫn đồng.
- Nếu bề mặt không nhẵn mà sần, có gai (dân gian gọi là “vàng sạn”), vàng đã bị lẫn đồng.
Thử bằng âm thanh
Sau khi thử lửa, món đồ được nhúng nước cho nguội và lau khô, rồi gõ nhẹ lên mặt đe thép. Nếu chỉ nghe tiếng “bịch” trầm, không có âm ngân, đó là dấu hiệu của vàng tốt. Dân gian có câu “Vàng câm, bạc cạch”, ý nói hai kim loại này khi có độ tinh khiết cao thì gõ vào không phát ra tiếng ngân vang. Ngược lại, tiếng kêu “keng” càng rõ thì vàng tây càng thấp tuổi.
Thử bằng đá thử và bộ mẫu chuẩn
Đây là phương pháp được dùng nhiều nhất ở các cửa hàng kinh doanh vàng quy mô nhỏ. Đầu tiên, để kiểm tra vật thể có phải vàng hay không, người thợ mài hoặc chà giấy nhám lên một điểm trên bề mặt, sau đó nhỏ vài giọt axit nitric (HNO3). Nếu thấy sủi bọt, đó là phản ứng của đồng (Cu) với axit, có thể kết luận vật không phải vàng hoặc hàm lượng vàng rất ít.
Bộ dụng cụ thử gồm một viên đá màu đen có bề mặt nhẵn, chịu được axit, cùng một chùm mẫu gồm nhiều thanh kim loại xâu lại như chùm chìa khoá. Trên mỗi thanh có gắn một mẩu vàng đã biết tuổi, xếp theo thứ tự từ thấp đến cao để làm mẫu chuẩn. Cách thử như sau:
- Mài một điểm của vật cần thử lên đá đen để tạo thành một vệt rõ ràng, từ đó ước chừng độ tuổi tương đối.
- Chọn hai mẫu chuẩn có tuổi sát trên và sát dưới mức ước đoán, chà thành hai vệt song song bên cạnh vệt ban đầu.
- Phủ axit nitric lên cả ba vệt, chờ vài giây rồi quan sát phần ánh kim còn lại trên đá.
- So sánh màu sắc và mật độ ánh kim: vệt của vật thử giống với mẫu nào nhất thì tuổi vàng được xem là tương đương với mẫu đó.
Độ chính xác của phương pháp này chỉ ở mức tương đối. Ngày nay, các cách thử dựa trên cảm quan chủ yếu dùng để kiểm tra sơ bộ, giúp nhận biết nhanh chứ không thay thế được thiết bị đo chuyên dụng.
Xác định tuổi vàng bằng thiết bị hiện đại
Để xác định chính xác hàm lượng vàng, ngày nay thường có hai phương pháp kiểm tra bằng máy: phép đo tỉ trọng và phổ kế huỳnh quang tia X.
Phép đo tỉ trọng
Phương pháp này vận dụng định luật Archimedes (lực đẩy của chất lỏng) và khối lượng riêng của vật chất để suy ra thành phần. Vật thử được cân ngoài không khí (cân khô), sau đó cân trong nước tinh khiết. Hai số liệu này được nhập vào máy tính, xử lý theo công thức lập sẵn để cho ra hàm lượng vàng tính theo phần trăm.
Nhược điểm: không thử được hàng rỗng ruột và hàng có gắn đá. Muốn đo chính xác phải gỡ đá và nấu chảy sản phẩm thành một khối đặc.
Phổ kế huỳnh quang tia X
Máy sử dụng nguồn phát tia X cường độ thấp cùng đầu thu chuyên dụng. Tia X được chiếu quét lên bề mặt vật thể, tín hiệu phản xạ từ kim loại được truyền vào máy tính để phân tích và báo kết quả hàm lượng vàng, bạc, đồng cùng các nguyên tố khác.
Nhược điểm: tia X chỉ quét trên bề mặt, không xuyên sâu, nên trước khi thử phải làm sạch hết lớp xi mạ của sản phẩm, nếu không kết quả có thể bị sai lệch.
Lời khuyên khi mua vàng và trang sức kim loại quý
- Mua thử số lượng nhỏ trước: nếu bạn hay mua vàng để tích trữ, hãy mua ít để kiểm tra độ tin cậy của nơi bán trước khi quyết định mua số lượng lớn.
- Không tự thử bằng axit hay lửa tại nhà: các cách này có thể gây nguy hiểm và làm hỏng món đồ nếu không có chuyên môn.
Nguyên tắc minh bạch về chất liệu cũng áp dụng với bạc. Nếu bạn quan tâm đến trang sức bạc, hãy tham khảo thêm kinh nghiệm mua trang sức bạc để chọn được món đồ ưng ý, hoặc ghé cửa hàng A!Tươi để xem các mẫu bạc 925.
Câu hỏi thường gặp
Vàng ta và vàng tây khác nhau thế nào?
Vàng ta có hàm lượng từ 90% Au trở lên, còn vàng tây có hàm lượng dưới 90% Au và được pha thêm đồng hoặc kim loại khác để cứng hơn, dễ chế tác hơn.
“Vàng câm, bạc cạch” nghĩa là gì?
Đây là câu nói dân gian ý chỉ vàng và bạc có độ tinh khiết cao khi gõ vào sẽ không phát ra tiếng ngân vang. Tiếng kêu càng trong thì kim loại càng lẫn nhiều tạp chất.
Tôi có nên tự thử vàng tại nhà không?
Không nên. Thử lửa hay nhỏ axit cần dụng cụ và kỹ thuật, dễ gây nguy hiểm và làm hỏng món đồ. Tốt nhất hãy nhờ thợ kim hoàn hoặc nơi có máy kiểm định.
